Micron Document
<!DOCTYPE html>
<html class="client-nojs vector-feature-language-in-header-enabled vector-feature-language-in-main-page-header-disabled vector-feature-page-tools-pinned-disabled vector-feature-toc-pinned-clientpref-0 vector-toc-not-available vector-feature-main-menu-pinned-disabled vector-feature-limited-width-clientpref-1 vector-feature-limited-width-content-enabled vector-feature-custom-font-size-clientpref-1 vector-feature-appearance-pinned-clientpref-0 skin-theme-clientpref-day vector-sticky-header-enabled" lang="de" dir="ltr"><head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Mönch-Monolith</title>
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
<link rel="icon" type="image/png" href="./_res_/favicon.png">
<link rel="canonical" href="https://de.wikipedia.org/wiki/M%C3%B6nch-Monolith"> <link href="./_mw_/ext.cite.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.wikimediamessages.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/mediawiki.page.gallery.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.icons.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.search.codex.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<meta name="ResourceLoaderDynamicStyles" content="">
<link href="./_mw_/ext.gadget.citeRef.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.defaultPlainlinks.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonHide.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonLayout.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonStyle.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiDarkmode.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiResponsive.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.specialSearch.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/site.styles.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/noscript.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/footer.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/vector-2022.css">
<meta name="geo.position" content="-16.555246;-68.673849"></head>
<body class="skin--responsive skin-vector skin-vector-search-vue mediawiki ltr sitedir-ltr mw-hide-empty-elt ns-0 ns-subject page-Mönch-Monolith rootpage-Mönch-Monolith skin-vector-2022 action-view">
<div class="mw-page-container">
<div class="mw-page-container-inner">
<div class="mw-content-container">
<main id="content" class="mw-body">
<header class="mw-body-header vector-page-titlebar">
<h1 id="firstHeading" class="firstHeading mw-first-heading"><span class="mw-page-title-main">Mönch-Monolith</span></h1>
</header>
<a id="top"></a>
<div id="bodyContent" class="vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer" aria-labelledby="firstHeading" data-mw-ve-target-container="">
<div id="contentSub">
<div id="mw-content-subtitle"></div>
</div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-ltr" lang="de" dir="ltr"><div class="mw-content-ltr mw-parser-output" lang="de" dir="ltr">
<p>Die <b>El-Fraile-Stele</b>, auch <b>El-Fraile-Monolith</b><sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="#cite_note-1"><span class="cite-bracket">[</span>1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> (<i>fraile</i> <a href="Spanische_Sprache" title="Spanische Sprache">spanisch</a> für <i>Mönch</i>) bzw. <b>Mönch-Monolith</b><sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="#cite_note-2"><span class="cite-bracket">[</span>2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, ist eine <a href="Stele" title="Stele">Stele</a> bzw. ein <a href="Monolith" title="Monolith">Monolith</a> der <a href="Tiwanaku-Staat" title="Tiwanaku-Staat">Tiwanaku-Kultur</a> und befindet sich in der Ruinenstätte <a href="Tiwanaku" title="Tiwanaku">Tiwanaku</a> in <a href="Bolivien" title="Bolivien">Bolivien</a> in der südwestlichen Ecke von <a href="Kalasasaya" title="Kalasasaya">Kalasasaya</a>.
</p>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Basisdaten">Basisdaten</h2></div>
<p>Der aus <a href="Sandstein" title="Sandstein">Sandstein</a> bestehende Monolith ist 2,5 m (mit Sockel über 3 m<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="#cite_note-3"><span class="cite-bracket">[</span>3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>) groß und zeigt eine Figur, die keine Körper-<a href="Ikonografie" title="Ikonografie">Ikonografie</a> aufweist. Er ist der einzige der „großen Drei“ (<a href="Ponce-Monolith" title="Ponce-Monolith">Ponce-Monolith</a>, <a href="Bennett-Monolith" title="Bennett-Monolith">Bennett-Monolith</a> und El-Fraile-Monolith), dessen Körperikonografie keine „Prozessionsfiguren“ und insbesondere keine „frontal abgebildete Figur“ aufweist. Er befindet sich in der südwestlichen Ecke von <a href="Kalasasaya" title="Kalasasaya">Kalasasaya</a><sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="#cite_note-4"><span class="cite-bracket">[</span>4<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> (an diesem Ort Januar 1877 ausgegraben<sup id="cite_ref-5" class="reference"><a href="#cite_note-5"><span class="cite-bracket">[</span>5<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>) und ist einem bestimmten Monolithen-Genre der Tiwanaku-Kultur zuzuordnen, den sogenannten <a href="Pr%C3%A4sentationsmonolith" title="Präsentationsmonolith">Präsentationsmonolithen</a>.<sup id="cite_ref-6" class="reference"><a href="#cite_note-6"><span class="cite-bracket">[</span>6<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Der Geograph Gerhard Gerold zählt den Mönch-Monolithen zu den bedeutenden Stelen von Tiwanaku.<sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="#cite_note-7"><span class="cite-bracket">[</span>7<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> In seinen Händen hält er zwei Objekte, von denen das Objekt, welches er in seiner linken Hand hält, als <a href="Qiru" title="Qiru">Qiru</a> (ein spezifisches Trinkgefäß der Tiwanaku-Kultur) gedeutet wird.<sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="#cite_note-8"><span class="cite-bracket">[</span>8<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Im Gegensatz zur Ponce-Stele, die sich ebenfalls im Innenhof von Kalasasaya befindet, ist die El-Fraile-Stele stark erodiert.<sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="#cite_note-9"><span class="cite-bracket">[</span>9<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Geschichte">Geschichte</h2></div>
<style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r256979673">
/* start https://de.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output .vl-mehrere-bilder{margin-top:.5em}.mw-parser-output .vl-mehrere-bilder-kopf{clear:both;font-weight:bold}.mw-parser-output .vl-mehrere-bilder-horizontal{float:left;padding:1px}@media screen{html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output .vl-mehrere-bilder .thumbimage{background:none}html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output .vl-mehrere-bilder .thumbimage:not([style*="background"]) span:not([class]) img{background-color:var(--background-color-base-fixed,#ffffff);color:var(--color-base-fixed,#202122);filter:brightness(0.8)}}@media screen and (prefers-color-scheme:dark){html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output .vl-mehrere-bilder .thumbimage{background:none}html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output .vl-mehrere-bilder .thumbimage:not([style*="background"]) span:not([class]) img{background-color:var(--background-color-base-fixed,#ffffff);color:var(--color-base-fixed,#202122);filter:brightness(0.8)}}


/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><div class="thumb tright vl-mehrere-bilder" style="width:308px;"><div class="thumbinner"><div class="vl-mehrere-bilder-horizontal" style="width:147px;"><div class="thumbimage"><span typeof="mw:File"></span></div></div><div class="vl-mehrere-bilder-horizontal" style="width:147px;"><div class="thumbimage"><span typeof="mw:File"></span></div></div><div style="clear:both;"></div>
<div style="clear:both;"></div>
<div class="thumbcaption" style="clear:both;text-align:center;">Links: Arthur Posnansky im Jahr 1903, wie er an der El-Fraile-Stele lehnt; rechts: Historische Fotografie der Stele im <i>Scottish Geographical Magazine</i> (1885)</div></div></div>
<p>Als <a href="Ephraim_George_Squier" title="Ephraim George Squier">Ephraim G. Squier</a> Tiwanaku in den 1860er-Jahren besuchte, war die Stele höchstwahrscheinlich noch vergraben. <a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a> berichtete über den Fund der Stele im Januar 1877. Während seines Besuchs lag die Stele noch „in einer Vertiefung“. Kurz nach der Entdeckung ist die Stele wieder mit Erde bedeckt worden.<sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="#cite_note-10"><span class="cite-bracket">[</span>10<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="#cite_note-11"><span class="cite-bracket">[</span>11<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Von wem die Stele wieder aufgerichtet wurde, sodass <a href="Ernst_Wilhelm_Middendorf" title="Ernst Wilhelm Middendorf">Ernst Wilhelm Middendorf</a> sie zehn Jahre später zu Gesicht bekam, ist unbekannt.<sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="#cite_note-12"><span class="cite-bracket">[</span>12<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Zu den ersten Fotografien, welche die Stele zeigen und die wahrscheinlich um das Jahr 1900 herum entstanden, gehören diejenigen des deutschen<sup id="cite_ref-Posnansky_13-0" class="reference"><a href="#cite_note-Posnansky-13"><span class="cite-bracket">[</span>13<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Amateurarchäologen <a href="Arthur_Posnansky" title="Arthur Posnansky">Arthur Posnansky</a>. Er veröffentlichte in seinem Buch <i>Eine praehistorische Metropole in Südamerika</i> (1914) eine Fotografie mit der Beschriftung „Idol im Palast Kalasasaya“, die die El-Fraile-Stele zeigt.<sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="#cite_note-14"><span class="cite-bracket">[</span>14<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Name">Name</h2></div>
<p>Möglicherweise gaben die <a href="Konquistador" title="Konquistador">spanischen Eroberer</a> der Stele den Namen <i>El Fraile</i> (deutsch: <i>der Mönch</i>), weil er sie an einen, ihre <a href="Bibel" title="Bibel">Bibel</a> umklammernden <a href="M%C3%B6nch" class="mw-redirect" title="Mönch">Mönch</a> erinnerte.<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="#cite_note-15"><span class="cite-bracket">[</span>15<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> <a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a> und <a href="Max_Uhle" title="Max Uhle">Max Uhle</a> beschreiben den Mönch-Monolithen und den <a href="Pumapunku-Monolith" title="Pumapunku-Monolith">Pumapunku-Monolithen</a> als „zwei gigantische Bildsäulen aus rothem Sandstein“. Den El-Fraile-Monolith bezeichnen sie als „Bildsäule von Ak-kapana [damaliger Name für <a href="Kalasasaya" title="Kalasasaya">Kalasasaya</a>]“, während sie den Namen „El Fraile“ für eine andere weniger bekannte Stele verwenden, die keinen Bezug zur Stele hat, die heute den Namen „El Fraile“ trägt.<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="#cite_note-16"><span class="cite-bracket">[</span>16<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Ikonografie">Ikonografie</h2></div>

<p>Das <a href="Ikonografie" title="Ikonografie">ikonografische</a> Thema des „Gürtels“ des Mönch-Monolithen zeigt wie oft fälschlicherweise behauptet keine Meereskrabben, sondern <a href="Vegetation" title="Vegetation">vegetative</a> Bilder. Anna Guengerich und John W. Janusek weisen darauf hin, dass es sich bei den Darstellungen am „Gürtel“ des Mönch-Monolithen um sprießende Pflanzen handelt.<sup id="cite_ref-17" class="reference"><a href="#cite_note-17"><span class="cite-bracket">[</span>17<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> In der linken Hand hält die Figur einen <a href="Qiru" title="Qiru">Qiru</a> und in der rechten Hand einen Gegenstand, der von Alfons Stübel und Max Uhle wie folgt beschrieben wird: „Der Gegenstand […] setzt sich zusammen aus einem kopfartigen Theile und einem Hefte, in welches der erstere eingefügt ist.“ Diese Komposition wird für gewöhnlich als <a href="Schnupftablett" title="Schnupftablett">Schnupftablett</a> inklusive Röhrchen zum Inhalieren interpretiert. Bei der Bekleidung handelt es sich nach Stübel und Uhle nicht um eine Hose, sondern eher um „eine den Unterkörper rockartig umgebende Gewandung“.<sup id="cite_ref-18" class="reference"><a href="#cite_note-18"><span class="cite-bracket">[</span>18<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Die sich wiederholenden Symbole, die diese rockartige Gewandung zieren, werden vom US-amerikanischen Archäologen Wendell Clark Bennett als „einfache Gesichter und Scheiben“ beschrieben.<sup id="cite_ref-19" class="reference"><a href="#cite_note-19"><span class="cite-bracket">[</span>19<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Die „Scheiben“ können genauer als konzentrische Kreissymbole angegeben werden. Juan Carlos Quiroga u. a. interpretieren die konzentrischen Kreissymbole dieser rockartigen Gewandung als <i>Anadenanthera colubrina</i>-Samen. Diese seien vergleichbar zu denen der rockartigen Gewandung des <a href="Ponce-Monolith" title="Ponce-Monolith">Ponce-Monolithen</a>, des <a href="Bennett-Monolith" title="Bennett-Monolith">Bennett-Monolithen</a> und des „Tesoro de San Sebastián“.<sup id="cite_ref-20" class="reference"><a href="#cite_note-20"><span class="cite-bracket">[</span>20<span class="cite-bracket">]</span></a></sup> Die Ornamente des Gewands und eines der zwei (unvollendeten) Pflanzensymbole wurden von Stübel und Uhle mithilfe von Papierabdrücken exakt reproduziert.<sup id="cite_ref-21" class="reference"><a href="#cite_note-21"><span class="cite-bracket">[</span>21<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Vandalismus">Vandalismus</h2></div>
<p>Am 24. Februar 2021 besprühten christliche Fanatiker im Rahmen eines „religiösen Aktes“ sowohl das Sonnentor von Tiwanaku als auch den Mönch- und den <a href="Ponce-Monolith" title="Ponce-Monolith">Ponce-Monolithen</a> mit <a href="Oliven%C3%B6l" title="Olivenöl">Olivenöl</a>. Dies könne nach der Meinung eines Konservierungsexperten möglicherweise zu einer Verschlechterung der lithischen Struktur der über 1500 Jahre alten Monolithen führen.<sup id="cite_ref-22" class="reference"><a href="#cite_note-22"><span class="cite-bracket">[</span>22<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="#cite_note-23"><span class="cite-bracket">[</span>23<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Galerie">Galerie</h2></div>
<ul class="center gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Frontalansicht</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Stark erodiertes Gesicht des Mönch-Monolithen</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Seitenansicht mit <a href="Akapana" title="Akapana">Akapana</a>-Komplex im Hintergrund</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext">Briefmarke aus dem Jahr 1914 mit der El Fraile-Stele als Motiv</div>
</li>
<li class="gallerybox" style="width: 155px">
<div class="thumb" style="width: 150px; height: 150px;"><span typeof="mw:File"></span></div>
<div class="gallerytext"><i>Paisaje de Tiwanaku</i> von Fernando Peñarada im Museo Nacional de Arte de Bolivia</div>
</li>
</ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Siehe_auch">Siehe auch</h2></div>
<ul><li><a href="Pucar%C3%A1-Figurine" title="Pucará-Figurine">Pucará-Figurine</a></li>
<li><a href="Chachapuma" title="Chachapuma">Chachapuma</a></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Weblinks">Weblinks</h2></div>
<div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;"><div class="noresize noviewer" style="display:inline-block; line-height:10px; min-width:1.6em; text-align:center;" aria-hidden="true" role="presentation"><span class="mw-default-size" typeof="mw:File"><span title="Commons"></span></span></div><b><span class=""><a class="external text" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Monolith_of_the_Frail?uselang=de"><span lang="en">Commons</span>: Mönch-Monolith</a></span></b>&nbsp;– Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien</div>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Literatur">Literatur</h2></div>
<ul><li><a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a>, <a href="Max_Uhle" title="Max Uhle">Max Uhle</a>: <i><a href="Die_Ruinenst%C3%A4tte_von_Tiahuanaco_im_Hochlande_des_alten_Per%C3%BA" title="Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú">Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen.</a></i> Hiersemann, Leipzig (1892), Tafel 31 (Anm.: die Spekulation über eine in Vergessenheit geratene Sage beruht auf einer Fehldeutung)</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Einzelnachweise">Einzelnachweise</h2></div>
<div class="mw-references-wrap mw-references-columns"><ol class="references">
<li id="cite_note-1"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-1">↑</a></span> <span class="reference-text">Rolf Seeler: <i>Peru und Bolivien. Indianerkulturen, Inka-Ruinen und barocke Kolonialpracht der Andenstaaten.</i> DuMont, Köln 2001, ISBN 3-7701-4786-3, S.&nbsp;278.</span>
</li>
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-2">↑</a></span> <span class="reference-text">Gerhard Gerold: <i>Zusammenbruch der Tiwanaku-Kultur im 11. Jh.</i> In: Klimawandel und der Untergang von Hochkulturen. Springer, Berlin/Heidelberg 2021, S.&nbsp;190.</span>
</li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-3">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a>, <a href="Max_Uhle" title="Max Uhle">Max Uhle</a>: <i><a href="Die_Ruinenst%C3%A4tte_von_Tiahuanaco_im_Hochlande_des_alten_Per%C3%BA" title="Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú">Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen.</a></i> Hiersemann, Leipzig (1892), Tafel 31.</span>
</li>
<li id="cite_note-4"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-4">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Jean-Pierre_Protzen" title="Jean-Pierre Protzen">Jean-Pierre Protzen</a>, Stella Nair: <i>The Stones of Tiahuanaco: a study of architecture and construction.</i> Band 75. ISD LLC (2013), S.&nbsp;46.</span>
</li>
<li id="cite_note-5"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-5">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a>, <a href="Max_Uhle" title="Max Uhle">Max Uhle</a>: <i><a href="Die_Ruinenst%C3%A4tte_von_Tiahuanaco_im_Hochlande_des_alten_Per%C3%BA" title="Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú">Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen.</a></i> Hiersemann, Leipzig (1892), Tafel 31.</span>
</li>
<li id="cite_note-6"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-6">↑</a></span> <span class="reference-text">Anna Guengerich, John W. Janusek: <i>The Suñawa Monolith and a Genre of Extended-Arm Sculptures at Tiwanaku, Bolivia.</i> Ñawpa Pacha (2020), S.&nbsp;4.</span>
</li>
<li id="cite_note-7"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-7">↑</a></span> <span class="reference-text">Gerhard Gerold: <i>Zusammenbruch der Tiwanaku-Kultur im 11. Jh.</i> In: Klimawandel und der Untergang von Hochkulturen. Springer, Berlin/Heidelberg 2021, S.&nbsp;190.</span>
</li>
<li id="cite_note-8"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-8">↑</a></span> <span class="reference-text">John Wayne Janusek et al.: <i>Building Taypikala: Telluric transformations in the lithic production of Tiwanaku.</i> Mining and Quarrying in the Ancient Andes (2013), Springer, New York, S.&nbsp;92.</span>
</li>
<li id="cite_note-9"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-9">↑</a></span> <span class="reference-text">Antti Korpisaari, Martti Pärssinen: <i>Pariti: The Ceremonial Tiwanaku Pottery of an Island in Lake Titicaca.</i> Finnish Academy of Science and Letters (2011), S.&nbsp;33</span>
</li>
<li id="cite_note-10"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-10">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a>, <a href="Max_Uhle" title="Max Uhle">Max Uhle</a>: <i><a href="Die_Ruinenst%C3%A4tte_von_Tiahuanaco_im_Hochlande_des_alten_Per%C3%BA" title="Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú">Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen.</a></i> Hiersemann, Leipzig (1892), Tafel 31.</span>
</li>
<li id="cite_note-11"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-11">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a>, <a href="Max_Uhle" title="Max Uhle">Max Uhle</a>: <i><a href="Die_Ruinenst%C3%A4tte_von_Tiahuanaco_im_Hochlande_des_alten_Per%C3%BA" title="Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú">Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen.</a></i> Hiersemann, Leipzig (1892), Tafel 2.</span>
</li>
<li id="cite_note-12"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-12">↑</a></span> <span class="reference-text">Jean-Pierre Protzen, Stella Nair: <i>The Stones of Tiahuanaco: a study of architecture and construction.</i> Band 75. ISD LLC (2013), S.&nbsp;46.</span>
</li>
<li id="cite_note-Posnansky-13"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-Posnansky_13-0">↑</a></span> <span class="reference-text">Deutscher Amateurarchäologe österreichischer Herkunft</span>
</li>
<li id="cite_note-14"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-14">↑</a></span> <span class="reference-text">Hinnerk Onken: <a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.google.de/books/edition/Ambivalente_Bilder/5HVVEAAAQBAJ?hl=de&amp;gbpv=1&amp;dq=tiahuanaco+bilder&amp;pg=PA104&amp;printsec=frontcover"><i>Ambivalente Bilder: Fotografien und Bildpostkarten aus Südamerika im Deutschen Reich (1880–1930).</i></a> Band 137. transcript Verlag (2019), S.&nbsp;105.</span>
</li>
<li id="cite_note-15"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-15">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Ingrid_Baumg%C3%A4rtner" title="Ingrid Baumgärtner">Ingrid Baumgärtner</a>, <a href="Paul-Gerhard_Klumbies" title="Paul-Gerhard Klumbies">Paul-Gerhard Klumbies</a> und Franziska Sick: <i>Raumkonzepte. Disziplinäre Zugänge.</i> V &amp; R Unipress, Göttingen 2009, ISBN 978-3-89971-694-8, S.&nbsp;306.</span>
</li>
<li id="cite_note-16"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-16">↑</a></span> <span class="reference-text">Jean-Pierre Protzen, Stella Nair: <i>The Stones of Tiahuanaco: a study of architecture and construction.</i> Band 75. ISD LLC (2013), S.&nbsp;86.</span>
</li>
<li id="cite_note-17"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-17">↑</a></span> <span class="reference-text">Anna Guengerich, John W. Janusek: <i>The Suñawa Monolith and a Genre of Extended-Arm Sculptures at Tiwanaku, Bolivia.</i> Ñawpa Pacha (2020), S.&nbsp;17.</span>
</li>
<li id="cite_note-18"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-18">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a>, <a href="Max_Uhle" title="Max Uhle">Max Uhle</a>: <i><a href="Die_Ruinenst%C3%A4tte_von_Tiahuanaco_im_Hochlande_des_alten_Per%C3%BA" title="Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú">Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen.</a></i> Hiersemann, Leipzig (1892), Tafel 31.</span>
</li>
<li id="cite_note-19"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-19">↑</a></span> <span class="reference-text">Wendell Clark Bennett: <i>Excavations in Bolivia.</i> Band 34. American Museum of Natural History (1936).</span>
</li>
<li id="cite_note-20"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-20">↑</a></span> <span class="reference-text">Juan Carlos, Quiroga et al.: <a rel="nofollow" class="external text" href="http://www.scielo.org.bo/pdf/rcti/v17n20/v17n20a04.pdf"><i>Iconografía de Villca en estelas líticas del sitio arqueológico de Tiwanaku.</i></a> Revista Ciencia, Tecnología e Innovación 17.20 (2019): 51-64, S.&nbsp;59.</span>
</li>
<li id="cite_note-21"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-21">↑</a></span> <span class="reference-text"><a href="Alfons_St%C3%BCbel" class="mw-redirect" title="Alfons Stübel">Alfons Stübel</a>, <a href="Max_Uhle" title="Max Uhle">Max Uhle</a>: <i><a href="Die_Ruinenst%C3%A4tte_von_Tiahuanaco_im_Hochlande_des_alten_Per%C3%BA" title="Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú">Die Ruinenstätte von Tiahuanaco im Hochlande des alten Perú: Eine kulturgeschichtliche Studie auf Grund selbständiger Aufnahmen.</a></i> Hiersemann, Leipzig (1892), Tafel 31 Figur 1.</span>
</li>
<li id="cite_note-22"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-22">↑</a></span> <span class="reference-text"><span class="cite"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.reduno.com.bo/noticias/aprehenden-a-cinco-turistas-que-danaron-la-puerta-del-sol-y-dos-monolitos-de-tiwanaku-202122620279"><i>Aprehenden a cinco turistas que dañaron la Puerta del Sol y dos monolitos de Tiwanaku.</i></a> Reduno, 26.&nbsp;Februar 2021,<span class="Abrufdatum"> abgerufen am 3.&nbsp;März 2021</span> (spanisch).</span><span style="display: none;" class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fde.wikipedia.org%3AM%C3%B6nch-Monolith&amp;rft.title=Aprehenden+a+cinco+turistas+que+da%C3%B1aron+la+Puerta+del+Sol+y+dos+monolitos+de+Tiwanaku.&amp;rft.description=Aprehenden+a+cinco+turistas+que+da%C3%B1aron+la+Puerta+del+Sol+y+dos+monolitos+de+Tiwanaku.&amp;rft.identifier=https%3A%2F%2Fwww.reduno.com.bo%2Fnoticias%2Faprehenden-a-cinco-turistas-que-danaron-la-puerta-del-sol-y-dos-monolitos-de-tiwanaku-202122620279&amp;rft.publisher=Reduno&amp;rft.date=2021-02-26&amp;rft.language=es">&nbsp;</span></span>
</li>
<li id="cite_note-23"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-23">↑</a></span> <span class="reference-text"><span class="cite"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://erbol.com.bo/nacional/tras-deteriorar-15-bloques-l%C3%ADticos-de-tiwanaku-pastor-evangélico-alega-que-fue-por-un-‘acto"><i>Tras deteriorar 15 bloques líticos de Tiwanaku, pastor evangélico alega que fue por un ‘acto religioso’.</i></a> Erbol, 21.&nbsp;März 2021,<span class="Abrufdatum"> abgerufen am 6.&nbsp;Juni 2021</span> (spanisch).</span><span style="display: none;" class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fde.wikipedia.org%3AM%C3%B6nch-Monolith&amp;rft.title=Tras+deteriorar+15+bloques+l%C3%ADticos+de+Tiwanaku%2C+pastor+evang%C3%A9lico+alega+que+fue+por+un+%E2%80%98acto+religioso%E2%80%99.&amp;rft.description=Tras+deteriorar+15+bloques+l%C3%ADticos+de+Tiwanaku%2C+pastor+evang%C3%A9lico+alega+que+fue+por+un+%E2%80%98acto+religioso%E2%80%99.&amp;rft.identifier=https%3A%2F%2Ferbol.com.bo%2Fnacional%2Ftras-deteriorar-15-bloques-l%25C3%25ADticos-de-tiwanaku-pastor-evang%C3%A9lico-alega-que-fue-por-un-%E2%80%98acto&amp;rft.publisher=Erbol&amp;rft.date=2021-03-21&amp;rft.language=es">&nbsp;</span></span>
</li>
</ol></div>
<p><span class="geo noexcerpt" style="display:none"><span class="body"></span><span class="latitude">-16.555246</span><span class="longitude">-68.673849</span><span class="elevation"></span></span><span id="coordinates" class="coordinates -print"><span title="Koordinatensystem WGS84">Koordinaten: </span><a class="external text" href="geo:-16.555246,-68.673849"><span title="Breitengrad">16°&nbsp;33′&nbsp;18,9″&nbsp;<abbr title="Süd">S</abbr></span>, <span title="Längengrad">68°&nbsp;40′&nbsp;25,9″&nbsp;<abbr title="West">W</abbr></span></a></span>
</p></div><!--htdig_noindex--><div><div class="zim-footer">
Dieser Artikel wurde von <a class="external text" title="Zuletzt bearbeitet am 2024-11-15" href="https://de.wikipedia.org/wiki/?title=M%C3%B6nch-Monolith&amp;oldid=250377675">Wikipedia</a> herausgegeben. Der Text ist unter <a class="external text" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.de">Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0</a> verfügbar, sofern nicht anders angegeben. Für die Mediendateien können zusätzliche Bedingungen gelten.
</div>
</div><!--/htdig_noindex--></div>
</div>
</main>
</div>
</div>
</div>
<script src="./_webp_/webpHandler.js"></script>

</body></html>